ENDO ACADEMY · بخش اول · MODULE 12

بی‌حسی در درمان‌های اندودانتیک

Local Anesthesia in Endodontics — ارزیابی پیش از تزریق، مدیریت Hot Tooth و تکنیک‌های تکمیلی برای بی‌حسی پالپی قابل اعتماد.

بی‌حسی موفق در اندودانتیکس فقط با انتخاب نوع ماده تعیین نمی‌شود؛ تشخیص، شدت التهاب، محل دندان، آناتومی عصب‌گیری، تکنیک تزریق، وضعیت پزشکی بیمار و راستی‌آزمایی بی‌حسی پالپی همگی نقش دارند. در دندان‌های مبتلا به Symptomatic Irreversible Pulpitis، بلوک معمول ممکن است بی‌حسی کامل ایجاد نکند و لازم باشد از رویکرد چندمرحله‌ای و تکنیک‌های تکمیلی استفاده شود.

اهداف یادگیری | Learning Outcomes

  • ارزیابی پزشکی و دارویی پیش از تزریق را ساختارمند انجام دهد.
  • تفاوت IANB، Buccal Infiltration، Intraligamentary، Intraosseous و Intrapulpal را توضیح دهد.
  • علل شکست بی‌حسی در Hot Tooth را تحلیل کند.
  • موفقیت بی‌حسی پالپی را پیش از Access به‌صورت عینی بررسی کند.
  • تکنیک‌های تکمیلی را با توجه به محل دندان، التهاب و وضعیت بیمار انتخاب کند.
  • از سمیت سیستمیک بی‌حس‌کننده موضعی (LAST) و خطاهای تزریق پیشگیری کند.

۱. ارزیابی پیش از بی‌حسی | Pre-anesthetic Assessment

حوزه موارد بررسی اثر بر برنامه
Medical History بیماری قلبی‌عروقی، آریتمی، فشار خون، بیماری کبدی، اختلالات انعقادی، شرایط تنفسی و بیماری‌های سیستمیک انتخاب ماده، وازوکانستریکتور و سطح پایش
Medication Review داروهای قلبی، ضدانعقاد، ضدافسردگی، محرک‌ها و داروهای مؤثر بر متابولیسم تداخل و احتیاط‌های اختصاصی
Allergy / Sensitivity واکنش قبلی به آمیدها، سولفیت‌ها یا مواد همراه تفکیک آلرژی واقعی از سنکوپ/واکنش اضطرابی
Pregnancy / Special Groups بارداری، شیردهی، سالمندی و بیماری‌های زمینه‌ای انتخاب ماده و برنامه درمان طبق راهنمای معتبر
Baseline علائم حیاتی، وزن، سطح اضطراب و شدت درد محاسبه حداکثر دوز مجاز و برنامه ایمنی
ایمنی دوز: دوز مجاز باید برای همان بیمار با توجه به وزن، وضعیت پزشکی، نوع ماده، غلظت، وجود/عدم وجود وازوکانستریکتور و برچسب محصول محاسبه شود. این ماژول جدول دوز ثابت و قابل تعمیم ارائه نمی‌کند؛ از IFU و راهنمای محلی جاری استفاده کنید.
اینفوگرافیک دوزبانه بی‌حسی اندودانتیک شامل IANB، Landmarkها، Buccal Infiltration، PDL، Intraosseous، Intrapulpal و مدیریت Hot Tooth
شماتیک آموزشی تکنیک‌های بی‌حسی و مسیر تصمیم‌گیری در Hot Tooth؛ دارو و دوز باید برای هر بیمار و مطابق دستور رسمی محصول تعیین شود.

۲. تکنیک‌های پایه | Primary Anesthetic Techniques

Inferior Alveolar Nerve Block (IANB)

تکنیک اصلی برای درمان دندان‌های خلفی مندیبل است؛ اما موفقیت آن به اجرای صحیح، تفاوت‌های آناتومیک، عصب‌گیری فرعی و شدت التهاب وابسته است. بی‌حسی لب به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که پالپ دندان هدف بی‌حس شده است.

Buccal Infiltration

در ماگزیلا غالباً برای بی‌حسی پالپی دندان هدف کاربرد دارد و در مندیبل نیز می‌تواند به‌عنوان تکنیک تکمیلی مطرح شود؛ ضخامت استخوان و وضعیت التهابی بر موفقیت اثر دارند.

Long Buccal / Other Regional Blocks

برای بی‌حسی بافت نرم یا موارد منتخب؛ انتخاب بلوک جایگزین مانند Gow-Gates یا Vazirani-Akinosi باید با شناخت آناتومی، تجربه و اندیکاسیون انجام شود.

شماتیک مفهومی مسیرهای تزریق؛ نقاط ورود، عمق، حجم و انتخاب ماده باید مطابق آناتومی، آموزش معتبر و IFU باشد.

اینفوگرافیک بی‌حسی اندودانتیک شامل IANB، Buccal Infiltration، Intraligamentary، Intraosseous و Intrapulpal و ارزیابی ایمنی بیمار
تصویر مکمل مسیرهای بی‌حسی و تکنیک‌های تکمیلی؛ انتخاب باید با سابقه پزشکی، منع مصرف و دوز تجمعی تطبیق داده شود.

۳. چرا Hot Tooth دشوارتر بی‌حس می‌شود؟

در پالپ ملتهب، حساسیت عصبی، محیط شیمیایی بافت، آستانه تحریک و تجربه درد می‌توانند تغییر کنند. عوامل روانی، اضطراب و انتظار درد نیز تجربه بیمار را تحت تأثیر قرار می‌دهند. بنابراین شکست IANB در بیمار مبتلا به SIP الزاماً به معنی اجرای ضعیف تکنیک نیست؛ اما بررسی محلول، تکنیک و پاسخ عینی همچنان ضروری است.

  • التهاب پالپ و تغییر حساسیت نورونی
  • عصب‌گیری فرعی و تفاوت‌های آناتومیک
  • انتشار ناکافی بی‌حس‌کننده به بافت هدف
  • تکنیک، محل تزریق، سرعت تزریق و حجم مجاز
  • اضطراب، تجربه قبلی و حساسیت درد

۴. تکنیک‌های تکمیلی | Supplemental Techniques

Intraligamentary / PDL Injection

تزریق در فضای لیگامان پریودنتال با اثر موضعی سریع؛ ممکن است در برخی دندان‌ها به‌عنوان مکمل مفید باشد. فشار، محل تزریق و ملاحظات پریودنتال باید کنترل شود.

Intraosseous Injection

ورود بی‌حس‌کننده به استخوان اسفنجی پس از ایجاد دسترسی مخصوص؛ شروع اثر سریع و مفید در کیس‌های مقاوم، اما به تجهیزات و آموزش نیاز دارد و ممکن است با افزایش ضربان قلب در برخی شرایط همراه باشد.

Intrapulpal Injection

روش نجات‌بخش در صورت مواجهه با پالپ باز و عدم موفقیت روش‌های دیگر؛ اثر آن به Back-pressure وابسته است و می‌تواند دردناک باشد، بنابراین مرحله پایانی و با توضیح به بیمار انجام شود.

Supplemental Articaine Infiltration

در برخی کیس‌های مندیبل، به‌عنوان مکمل IANB مطرح است؛ انتخاب آن باید با ارزیابی دوز تجمعی، سابقه پزشکی و شواهد به‌روز انجام شود.

تزریق پالاتال | Palatal Anesthesia

تزریق پالاتال در بسیاری از درمان‌ها برای بی‌حسی بافت نرم کام (مانند Greater Palatine یا Nasopalatine territory) و کنترل درد هنگام دستکاری بافت نرم انجام می‌شود؛ این تزریق را نباید به‌تنهایی معادل بی‌حسی پالپی دندان ماگزیلا دانست. برای درمان پالپی، روش اصلی متناسب با دندان و آناتومی معمولاً انفیلتراسیون باکال یا بلوک مناسب است و تزریق پالاتال در صورت نیاز، نقش مکمل بافت نرم دارد.

بافت کام نسبتاً محکم و کم‌قابلیت اتساع است؛ توضیح اقدام به بیمار، استفاده از بی‌حسی سطحی در صورت اندیکاسیون، ورود کنترل‌شده و تزریق آهسته اهمیت دارد. محل، حجم و نوع محلول باید با ناحیه هدف، محصول مجاز، وضعیت پزشکی بیمار و آموزش معتبر تطبیق داده شود؛ از اعمال فشار ناگهانی یا تزریق سریع خودداری کنید.

آسپیراسیون، دوز تجمعی و پایش ایمنی

پیش از تزریق و در صورت تغییر موقعیت سوزن، آسپیراسیون مطابق تکنیک و دستورالعمل وسیله انجام شود؛ آسپیراسیون منفی خطر تزریق داخل‌عروقی را به صفر نمی‌رساند. تزریق آهسته، مشاهده و گفت‌وگوی مداوم با بیمار و آمادگی برای واکنش ناخواسته ضروری‌اند.

دوز تجمعی بی‌حس‌کننده و وازوکانستریکتور را از مجموع تمام کارتریج‌ها و تزریق‌های همان جلسه محاسبه و ثبت کنید. انتخاب حداکثر دوز مجاز به وزن، سن، وضعیت کبد/قلب، بارداری، داروهای هم‌زمان، غلظت دقیق ماده و برچسب رسمی همان محصول وابسته است؛ بنابراین یک عدد ثابت و عمومی برای همه بیماران قابل تجویز نیست. در بیمار دارای بیماری همراه یا نیاز به تزریق‌های متعدد، پیش از افزودن تکنیک تکمیلی دوباره دوز تجمعی و منع مصرف را بررسی کنید.

۵. تأیید بی‌حسی پالپی | Verification

  1. پس از زمان شروع اثر پیش‌بینی‌شده، پاسخ بافت نرم و وضعیت بیمار را بررسی کنید.
  2. از تست سرد و در صورت نیاز EPT در دندان هدف و دندان کنترل استفاده کنید؛ آزمون باید مطابق شرایط و محدودیت تست تفسیر شود.
  3. در حین Access یا شروع کار، ارتباط فعال با بیمار حفظ شود؛ درد گزارش‌شده را نادیده نگیرید.
  4. در صورت باقی‌ماندن پاسخ پالپی یا درد، به‌جای ادامه کار اجباری، تکنیک تکمیلی مناسب را انتخاب کنید.
  5. پس از بی‌حسی تکمیلی، مجدداً اثر را تأیید کنید.
قاعده بالینی: بی‌حسی بافت نرم (مثلاً بی‌حسی لب) معادل بی‌حسی پالپی نیست. پیش از شروع کار، پاسخ پالپی باید تا حد امکان به‌صورت عینی و در چارچوب بالینی ارزیابی شود.

۶. شواهد و نتایج بالینی

مرور نظام‌مند و متاآنالیز Li و همکاران در سال ۲۰۲۶، راهبردهای بی‌حسی برای Symptomatic Irreversible Pulpitis را مقایسه کرد. در گزارش تجمیعی، پروتکل‌های اصلاح‌شده در مقایسه با IANB استاندارد با ۲٪ لیدوکائین و اپی‌نفرین، OR برابر ۳٫۳۴ (95% CI: 2.49–4.48) داشتند؛ IANB نیز نسبت به Buccal Infiltration در تحلیل مقایسه‌ای مؤثرتر گزارش شد. بااین‌حال، خود مقاله در تعداد RCTهای واردشده (۱۴ در چکیده در برابر ۱۶ در بخش نتایج) و گزارش ناهمگنی ناسازگاری دارد. ازاین‌رو، اندازه اثر باید با احتیاط تفسیر شود و به‌عنوان نسخهٔ قطعی برای همهٔ بیماران یا همهٔ دندان‌ها به‌کار نرود. متن مرور و متاآنالیز ۲۰۲۶.

مرور بالینی Essam و همکاران در سال ۲۰۲۵ دربارهٔ Symptomatic Irreversible Pulpitis و دردهای اوروفاسیال، ارزیابی تشخیصی، انتخاب بی‌حسی و راهبرد تکمیلی در Hot Tooth را در بستر تصمیم‌گیری بالینی توضیح می‌دهد. این مقاله راهنمای بالینی/مروری است و نباید با کارآزمایی تصادفی مقایسهٔ مستقیم تکنیک‌ها اشتباه گرفته شود. متن مقالهٔ BDJ.

مرور Penukonda و همکاران در سال ۲۰۲۴، Intrapulpal Anesthesia را تکنیک تکمیلیِ مرحلهٔ آخر توصیف می‌کند؛ زمانی که تکنیک‌های بلوک و روش‌های تکمیلی متعارف به بی‌حسی کافی نرسیده‌اند. اثربخشی آن به تزریق تحت فشار و تماس محلول با بافت پالپ وابسته است؛ کاربرد آن باید با توضیح احتمال درد لحظه‌ای و شرایط بالینی انجام شود. متن مرور ۲۰۲۴.

مطالعهٔ مقطعی Frøystadvåg و همکاران در سال ۲۰۲۶، ۱۳۴ مواجههٔ درمانی را بررسی کرد؛ درد حین درمان در ۱۸٫۷٪ و ناکافی‌بودن بی‌حسی در ۲۰٪ مواردی که بی‌حسی موضعی دریافت کرده بودند، توسط درمانگران گزارش شد. این مطالعه پیمایش مقطعی با گزارش اپراتور است و برای برآورد قطعی اثربخشی یک تکنیک یا مقایسهٔ علّی روش‌ها طراحی نشده است. متن مطالعهٔ ۲۰۲۶.

محدودیت تعمیم: موفقیت بی‌حسی به تشخیص پالپی، دندان، محل تزریق، غلظت/وازوکانستریکتور، تکنیک، دوز، زمان انتظار و معیار تأیید وابسته است. بی‌حسی بافت نرم معادل بی‌حسی پالپی نیست و نتایج مطالعات مختلف را بدون توجه به این متغیرها مقایسه نکنید.

۷. ایمنی تزریق و پیشگیری از LAST

  • پیش از تزریق، دوز تجمعی همه کارتریج‌ها و هر بی‌حس‌کننده موضعی استفاده‌شده را ثبت کنید.
  • آسپیراسیون طبق تکنیک توصیه‌شده، تزریق آهسته و پایش بیمار را رعایت کنید.
  • از تزریق داخل عروقی ناخواسته و تکرار بی‌محاسبه تزریق‌ها پرهیز کنید.
  • علائم هشدار LAST، واکنش آلرژیک و سنکوپ را بشناسید و پروتکل اورژانس مطب را در دسترس داشته باشید.
  • در افراد دارای بیماری زمینه‌ای، حساسیت دارویی یا مصرف داروهای مؤثر، انتخاب ماده و وازوکانستریکتور باید مطابق منابع معتبر و وضعیت بیمار انجام شود.

۸. راهبرد بالینی بی‌حسی و مدیریت پاسخ ناکافی

بی‌حسی موفق در درمان اندودانتیک فقط به انتخاب محل تزریق وابسته نیست؛ تشخیص پالپی، وضعیت التهاب، آناتومی، تکنیک تزریق، زمان انتظار و تأیید بی‌حسی پالپی همگی مؤثرند. در پالپیت علامت‌دار غیرقابل برگشت، به‌ویژه در مولر مندیبل، بی‌حسی با تکنیک اولیه ممکن است ناکامل باشد و باید از پیش برای راهبرد تکمیلی برنامه داشت.

ارزیابی و راهبرد مرحله‌ای

  • پیش از تزریق، شرح حال پزشکی، حساسیت دارویی، داروهای مصرفی، وضعیت قلبی‌عروقی و عوامل مؤثر بر انتخاب بی‌حس‌کننده یا وازوکانستریکتور را مرور کنید.
  • نوع تشخیص پالپی، محل دندان، ضخامت کورتکس، عصب‌گیری فرعی و سابقه تزریق ناموفق را در انتخاب تکنیک اولیه لحاظ کنید.
  • تکنیک پایه را با توجه به فک و دندان انتخاب کنید؛ در مولر مندیبل، بلوک عصب آلوئولار تحتانی ممکن است به‌تنهایی بی‌حسی پالپی قابل اطمینان ایجاد نکند.
  • پیش از شروع دسترسی، بی‌حسی پالپی را با تست مناسب و مقایسه با دندان کنترل تأیید کنید؛ بی‌حسی بافت نرم به‌تنهایی اثبات‌کننده بی‌حسی پالپ نیست.
  • در پاسخ ناکافی، علت احتمالی را بازبینی کنید و تکنیک تکمیلی مناسب مانند Buccal Infiltration، Intraligamentary، Intraosseous یا Intrapulpal را بر اساس اندیکاسیون و شرایط بیمار انتخاب کنید.
  • دوز تجمعی، نوع محلول، غلظت و محدودیت‌های پزشکی را در محاسبه کل داروی مصرفی لحاظ کنید؛ مقادیر مجاز باید با رفرنس معتبر و شرایط همان بیمار تطبیق داده شوند.
  • پس از تزریق، وضعیت بیمار را از نظر علائم واکنش ناخواسته بررسی کنید؛ علائم عصبی یا قلبی‌عروقی غیرمنتظره می‌توانند نشانه عارضه سیستمیک باشند و نیازمند اقدام فوری طبق پروتکل اورژانس‌اند.
نکته بالینی: در Hot Tooth، تکرار کورکورانه همان تزریق اولیه جایگزین تشخیص علت شکست بی‌حسی نیست؛ انتخاب تکنیک مکمل باید بر پایه آناتومی، تشخیص و پاسخ واقعی بیمار باشد.

۹. تحلیل مورد بالینی

بیمار با درد خودبه‌خودی و طولانی به سرما در مولر اول مندیبل مراجعه کرده است؛ تشخیص بالینی Symptomatic Irreversible Pulpitis مطرح است. پس از IANB، بی‌حسی لب وجود دارد اما تست سرد در دندان هدف همچنان پاسخ واضح نشان می‌دهد.

محورهای تحلیل بالینی:

  1. چرا بی‌حسی لب برای شروع Access کافی نیست؟
  2. چه عوامل آناتومیک و التهابی می‌توانند شکست IANB را توضیح دهند؟
  3. چه تکنیک تکمیلی و با چه معیارهایی انتخاب می‌کنید؟
  4. چگونه دوز تجمعی و ریسک بیمار را مدیریت می‌کنید؟
  5. چه زمانی Intrapulpal به‌عنوان روش rescue مطرح می‌شود؟
تفسیر بالینی: ادامه درمان با وجود درد بیمار قابل قبول نیست؛ بی‌حسی پالپی را دوباره ارزیابی کنید و تکنیک تکمیلی را بر اساس وضعیت پزشکی، امکانات و IFU انتخاب کنید.

۱۰. مرور مفاهیم بالینی و پاسخ‌های تشریحی

۱. آیا بی‌حسی لب، بی‌حسی قطعی پالپ را اثبات می‌کند؟ خیر.
۲. چرا Hot Tooth دشوارتر بی‌حس می‌شود؟ التهاب، حساسیت عصبی، آناتومی و عوامل تکنیکی/روانی.
۳. کدام تکنیک‌ها می‌توانند Supplemental باشند؟ PDL، Intraosseous، Intrapulpal و Infiltration.
۴. Intrapulpal معمولاً چه جایگاهی دارد؟ روش rescue پس از شکست گزینه‌های دیگر و با Back-pressure.
۵. دوز مجاز را چگونه تعیین می‌کنید؟ برای همان بیمار، بر اساس وزن، وضعیت پزشکی، ماده و IFU.

۱۱. محاسبه دوز، مستندسازی و ارزیابی پس از بی‌حسی

در درمان اندودانتیک، تکرار تزریق یا استفاده از چند روش مکمل می‌تواند مقدار تجمعی بی‌حس‌کننده را افزایش دهد. ثبت دقیق دارو و حجم مصرفی، به‌ویژه در بیمار دارای بیماری زمینه‌ای یا درمان چنددندانی، بخشی از ایمنی درمان است.

چک‌لیست پیش از تزریق و تکرار دوز

  • نام مادهٔ بی‌حس‌کننده، غلظت، نوع و غلظت وازوکانستریکتور و حجم هر کارپول را مشخص کنید.
  • سابقه پزشکی، وزن بیمار، سن، بیماری‌های کبدی/قلبی، بارداری، داروهای مصرفی و حساسیت‌های گزارش‌شده را در انتخاب دارو لحاظ کنید.
  • مقدار کل مصرف‌شده از تمام تکنیک‌ها (IANB، infiltration، PDL، intraosseous، intrapulpal) را جمع کنید؛ تزریق مکمل را مستقل از دوز قبلی محاسبه نکنید.
  • حداکثر دوز را از منابع دارویی معتبر و برچسب همان فرآورده با توجه به وزن و وضعیت بیمار تعیین کنید؛ یک عدد ثابت برای تمام مواد و همه بیماران به‌کار نبرید.
  • در صورت تداوم درد، پیش از تکرار همان تزریق، تشخیص، محل تزریق، زمان انتظار، تکنیک، عصب‌گیری فرعی و احتمال درد غیرادونتوژنیک را دوباره ارزیابی کنید.
  • نام دارو، غلظت، حجم، محل و تکنیک تزریق، زمان، پاسخ بیمار و هر واکنش ناخواسته را در پرونده ثبت کنید.
پس از تزریق: پاسخ پالپی را پیش از شروع دسترسی بررسی کنید و در صورت ناکافی‌بودن، روش مکمل یا ارجاع را بر پایه شرایط بیمار انتخاب کنید. علائم عصبی، طعم فلزی، وزوز گوش، تغییر وضعیت هوشیاری، تشنج یا علائم قلبی‌عروقی می‌توانند هشدار سمیت سیستمیک بی‌حس‌کننده (LAST) باشند؛ در این شرایط تزریق را متوقف و پروتکل اورژانس مرکز را اجرا کنید.

۱۲. منابع علمی منتخب

  1. Li X, Chen X, Wang Q, Gui Y, Huang F, Zhong D, Xiong L, Xiao M, Luo Z, Gu J, Xu X, Xie J. Evaluation of the effectiveness of local anesthesia approaches for symptomatic irreversible pulpitis: a systematic review and meta-analysis. Front Dent Med. 2026;6:1679706. PMID: 41613590; PMCID: PMC12847389. DOI: 10.3389/fdmed.2025.1679706.
  2. Essam O, Umerji S, Blundell K. Symptomatic irreversible pulpitis and other orofacial pain: overcoming challenges in diagnosis and management. Br Dent J. 2025. DOI: 10.1038/s41415-025-8441-9.
  3. Penukonda R, Choudhary S, Singh K, Sharma A, Pattar H. Intrapulpal anesthesia in endodontics: an updated literature review. J Dent Anesth Pain Med. 2024;24(4):265–272. PMID: 39118812; PMCID: PMC11304041. DOI: 10.17245/jdapm.2024.24.4.265.
  4. Frøystadvåg MB, Grambo T, Haug SR. Local Anesthetic Use and Intraoperative Pain During Root Canal Treatment: A Cross-Sectional Survey Among Dental Students, Postgraduates, and Endodontists. Dent J. 2026;14(10):647. PMID: 42930413. DOI: 10.3390/dj14100647.
  5. Reader AL. Successful Local Anesthesia: What Endodontists Need to Know. American Association of Endodontists. AAE clinical resource.
  6. Neal JM, Neal EJ, Weinberg GL. American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine Local Anesthetic Systemic Toxicity checklist: 2020 version. Reg Anesth Pain Med. 2021;46(1):81–82. PMID: 33148630. DOI: 10.1136/rapm-2020-101986. ASRA LAST checklist.
یادداشت علمی: این درس‌نامه برای آموزش تکمیلی دندان‌پزشکان تدوین شده است؛ انتخاب دارو، غلظت و دوز باید با سابقه پزشکی بیمار، استاندارد محلی، برچسب محصول و IFU تطبیق داده شود.